Większe uprawnienia ZUS
Od 13 kwietnia 2026 r. zacznie obowiązywać w całej Polsce zaostrzony system kontroli zwolnień lekarskich. Nowelizacja wprowadza jednoznaczne definicje „pracy zarobkowej” oraz „aktywności niezgodnej z celem zwolnienia”. Rozszerza też kompetencje kontrolne Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i obejmuje nimi również zwolnienia na opiekę.
W praktyce oznacza to większe ryzyko utraty zasiłku chorobowego – nawet za cały okres L4 – także w przypadku pozornie niewielkich naruszeń.
Reforma w dwóch etapach
Zmiany wprowadzane są stopniowo. Pierwszy etap obowiązuje już od 27 stycznia 2026 r. Na jego podstawie ZUS uzyskał wyraźne uprawnienia do żądania od ubezpieczonych wyjaśnień i dodatkowych informacji. Może także kontrolować zwolnienia opiekuńcze, sprawdzać dokumentację medyczną oraz kierować sprawy do samorządu lekarskiego, jeśli pojawią się wątpliwości co do zasadności wystawienia L4.
Kluczowy etap rozpocznie się 13 kwietnia 2026 r. To wtedy w życie wejdą przepisy, które bezpośrednio wpłyną na osoby przebywające na zwolnieniach lekarskich. Pojęcia dotychczas interpretowane przez sądy i praktykę kontrolną zostaną wprost zapisane w ustawie.
Praca na L4. Nowe zasady i definicja
Podstawowa zasada pozostaje bez zmian: wykonywanie pracy zarobkowej podczas zwolnienia lekarskiego lub wykorzystywanie go niezgodnie z celem skutkuje utratą prawa do zasiłku za cały okres L4, a nie tylko za dzień naruszenia.
Nowością jest ustawowe zdefiniowanie „pracy zarobkowej”. Od kwietnia 2026 r. obejmie ona każdą czynność przynoszącą dochód – niezależnie od formy zatrudnienia. Dotyczy to zarówno umowy o pracę, zlecenia, działalności gospodarczej, jak i innych form współpracy.
W efekcie znacząco ograniczone zostanie pole do interpretacji przepisów. Argumenty dotyczące jednorazowych zleceń czy sporadycznych działań w ramach firmy będą trudniejsze do obrony.
Wyjątek z ograniczeniami
Nowelizacja przewiduje wyjątek w postaci tzw. czynności incydentalnych wynikających z istotnych okoliczności. Chodzi o sytuacje, w których brak działania mógłby prowadzić do poważnych konsekwencji, np. konieczność podpisania pilnego dokumentu.
Jednocześnie ustawodawca jasno wskazał, że polecenie pracodawcy nie stanowi takiej „istotnej okoliczności”. Oznacza to, że wykonywanie obowiązków na polecenie przełożonego w czasie L4 nie będzie usprawiedliwione.
Granica między dopuszczalnym wyjątkiem a naruszeniem przepisów będzie oceniana indywidualnie. Jednorazowe działanie w nadzwyczajnej sytuacji może zostać uznane za dopuszczalne, natomiast powtarzalna aktywność – nawet zdalna – będzie traktowana jako praca zarobkowa.
Co wolno robić na zwolnieniu lekarskim?
Przepisy doprecyzowują także, czym jest „aktywność niezgodna z celem zwolnienia”. Od kwietnia 2026 r. będą to działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia i powrotu do zdrowia.
Jednocześnie ustawodawca wyłącza z tej kategorii zwykłe czynności życia codziennego oraz czynności incydentalne. Oznacza to, że wyjście do apteki, na wizytę lekarską czy po podstawowe zakupy nie powinno skutkować utratą zasiłku – o ile jest zgodne z zaleceniami lekarza.
Wcześniej podobne sytuacje bywały oceniane niejednolicie. Nowe przepisy mają rozwiać te wątpliwości.
Zwolnienia na opiekę również pod kontrolą
Nowelizacja wprost obejmuje kontrolą także zwolnienia wystawiane z tytułu opieki nad dzieckiem lub innym członkiem rodziny. ZUS będzie mógł sprawdzić, czy opieka była faktycznie sprawowana oraz czy w tym czasie nie była wykonywana praca zarobkowa.
Dotychczas praktyka w tym zakresie była mniej jednolita. Po zmianach ryzyko utraty świadczenia w przypadku nadużyć wyraźnie wzrośnie.
Kontrola L4 od pierwszego dnia
Nowe przepisy nie przewidują żadnego okresu ochronnego. Kontrola może zostać przeprowadzona już pierwszego dnia zwolnienia lekarskiego. Może odbyć się w miejscu zamieszkania, czasowego pobytu lub innym wskazanym miejscu.
Każda kontrola kończy się sporządzeniem protokołu, a ubezpieczony ma 7 dni na zgłoszenie uwag. Brak współpracy, np. niestawienie się na wezwanie lub odmowa wyjaśnień, może negatywnie wpłynąć na ocenę sprawy.
Dane ZUS pokazują skalę kontroli – w pierwszej połowie 2025 r. przeprowadzono ich ponad 227 tys. W ich wyniku wstrzymano wypłatę wielu świadczeń oraz odzyskano ponad 150 mln zł.
Kolejne zmiany od 2027 roku
Reforma będzie kontynuowana. Od 1 stycznia 2027 r. zwolnienie lekarskie będzie mogło dotyczyć tylko jednego tytułu ubezpieczenia. Oznacza to, że osoba pracująca w kilku miejscach będzie mogła przebywać na L4 w jednym z nich, a w drugim – pracować, jeśli pozwala na to stan zdrowia.
Rozwiązanie to odpowiada na realia rynku pracy, ale jednocześnie wymagać będzie dokładniejszego określenia zakresu niezdolności do pracy przez lekarza.
Podstawa prawna
Zmiany wynikają z przepisów ustawy z 25 czerwca 1999 r., w szczególności art. 17, oraz ustawy z 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2026 r. poz. 26).
Komentarze (0)